„Dobra koleżanka” - Freida McFadden o tym, jak łatwo skrzywdzić człowieka, którego nawet nie próbujemy zrozumieć

Z Freidą McFadden mam pewien problem, chociaż trudno nazwać go prawdziwym problemem. Kiedy tylko w moje ręce trafia kolejna jej książka, natychmiast zaczynam szukać wolnego czasu, którego przecież i tak wiecznie mi brakuje. Zawsze obiecuję sobie, że tym razem będę czytała rozsądnie, po kilka rozdziałów, bez zaniedbywania pozostałych przyjemności i obowiązków. Później okazuje się, że kawa dawno wystygła, za oknem zrobiło się ciemno, a ja nadal siedzę z książką i zastanawiam się, jakim cudem autorka znowu zdołała mnie tak skutecznie oszukać. Tym razem sięgnęłam po „Dobrą koleżankę”, thriller psychologiczny, który przenosi nas do pozornie zwyczajnego biura. I muszę przyznać, że właśnie ta zwyczajność bardzo mi się spodobała, ponieważ McFadden po raz kolejny udowadnia, że do stworzenia niepokojącej historii nie potrzebuje opuszczonego domu, mrocznego lasu ani wyjątkowo pomysłowego seryjnego mordercy. Wystarczą współpracownicy, kilka niedopowiedzeń i ludzie, którzy każdego dnia mijają się przy biurkach, choć tak naprawdę niewiele o sobie wiedzą.

Dawn Schiff pracuje jako księgowa i zdecydowanie odstaje od reszty zespołu. Jest niezwykle punktualna, przywiązuje ogromną wagę do codziennych przyzwyczajeń, ma trudności w nawiązywaniu swobodnych relacji i uwielbia żółwie, o których potrafi opowiadać z zadziwiającym zaangażowaniem. Współpracownicy uważają ją za dziwaczkę, a jej zachowanie bywa przedmiotem żartów i nieprzyjemnych komentarzy. Szczególnie interesująca okazuje się relacja Dawn z Natalie Farrell, przebojową, lubianą i odnoszącą sukcesy pracownicą działu sprzedaży. Obie kobiety funkcjonują w tym samym środowisku, ale właściwie należą do dwóch zupełnie różnych światów. Pewnego ranka Dawn nie pojawia się w pracy, co natychmiast zwraca uwagę Natalie, ponieważ księgowa nigdy się nie spóźnia. Niepokojący telefon i kolejne odkrycia sprawiają, że zwyczajna nieobecność zaczyna wyglądać na zapowiedź czegoś znacznie poważniejszego. Natalie zostaje wciągnięta w historię, w której trudno ustalić, kto mówi prawdę, kto coś ukrywa i komu właściwie należy współczuć.

Najbardziej zainteresował mnie jednak sposób, w jaki autorka przedstawia relacje panujące w miejscu pracy. Dawn jest osobą, która nie pasuje do towarzystwa, nie rozumie wszystkich społecznych zasad i często zachowuje się inaczej, niż oczekuje otoczenie. Wystarczy to, żeby stała się obiektem ocen, złośliwości i wykluczenia. Nikt szczególnie nie zastanawia się nad powodami jej zachowania, ponieważ znacznie łatwiej przykleić komuś etykietkę dziwaka i uznać, że problem został rozwiązany. Czytając te fragmenty, myślałam o tym, jak często podobne mechanizmy pojawiają się w codziennym życiu. Jako nauczycielka doskonale wiem, że wystarczy niewielka odmienność, trudność w nawiązywaniu kontaktów czy nietypowe zainteresowania, żeby człowiek znalazł się na marginesie grupy. Dotyczy to dzieci, ale przecież dorośli wcale nie zawsze radzą sobie z akceptowaniem różnic lepiej. Zmieniają się miejsca, wiek i okoliczności, natomiast potrzeba oceniania innych pozostaje zaskakująco podobna.

Właśnie dlatego początkowo Dawn wzbudzała we mnie przede wszystkim współczucie. Jej przywiązanie do określonych zasad, niezręczność w kontaktach z ludźmi i ogromna potrzeba nawiązania bliższej relacji sprawiają, że trudno przejść obojętnie wobec sposobu, w jaki traktują ją współpracownicy. McFadden bardzo umiejętnie wykorzystuje jednak nasze pierwsze wrażenia, ponieważ wraz z rozwojem wydarzeń zaczynamy dostrzegać, że przedstawiona historia może wyglądać zupełnie inaczej w zależności od tego, kto ją opowiada. Natalie również nie jest postacią jednoznaczną. Z jednej strony wydaje się pewna siebie, towarzyska i zawodowo spełniona, z drugiej stopniowo poznajemy jej słabości, obawy oraz decyzje, które nie zawsze budzą sympatię. Autorka nie pozwala nam zbyt długo pozostać przy jednej ocenie bohaterek, a właśnie takie prowadzenie fabuły lubię najbardziej.

Dużą rolę odgrywa tutaj sposób przedstawienia wydarzeń. Obok narracji Natalie pojawiają się wiadomości mailowe Dawn, dzięki którym poznajemy jej spojrzenie na relacje z innymi ludźmi. Ten zabieg początkowo może wydawać się nieco chaotyczny, ale z czasem okazuje się ważnym elementem całej konstrukcji powieści. Czytelnik otrzymuje informacje z różnych źródeł, próbuje je porównywać i nieustannie weryfikuje własne przypuszczenia. Przyznaję, że kilkakrotnie byłam przekonana, iż zaczynam rozumieć intencje poszczególnych postaci, a po kolejnych rozdziałach musiałam przyznać, że znowu dałam się wyprowadzić w pole. Freida doskonale wie, jak wykorzystać naszą skłonność do szybkiego oceniania ludzi, a później pokazać, jak niewiele warte bywają pierwsze wrażenia.

Bardzo odpowiada mi również jej styl pisania. Po niedawnym spotkaniu z Harlanem Cobenem, którego fabuła mnie zainteresowała, ale sposób narracji nie przypadł mi do gustu, jeszcze wyraźniej uświadomiłam sobie, jak ważna jest dla mnie sama przyjemność czytania. U McFadden wszystko płynie naturalnie, dialogi są dynamiczne, rozdziały zachęcają do dalszej lektury, a historia rozwija się bez niepotrzebnego zatrzymywania akcji. Nie oczekuję od thrillera psychologicznego językowych fajerwerków ani rozbudowanych opisów, które na kilka stron odrywają mnie od głównego wątku. Chcę dobrze opowiedzianej historii, emocji i napięcia, które sprawiają, że trudno znaleźć odpowiedni moment na odłożenie książki. Freida zazwyczaj daje mi dokładnie to, czego szukam, i „Dobra koleżanka” pod tym względem nie stanowi wyjątku.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie elementy powieści przekonały mnie w równym stopniu. Autorka ma wyraźną słabość do efektownych zwrotów akcji, a niektóre rozwiązania wymagają od czytelnika sporej wyrozumiałości. Chwilami miałam wrażenie, że bohaterowie podejmują decyzje przede wszystkim dlatego, że dzięki nim historia może potoczyć się w określonym kierunku. Nie zawsze zachowują się tak, jak prawdopodobnie postąpiliby ludzie w podobnych okolicznościach. Również finał może podzielić czytelników, ponieważ McFadden bardzo zależy na zaskoczeniu odbiorcy, nawet jeśli wymaga to dość odważnego poprowadzenia intrygi. Mnie takie rozwiązania nie przeszkadzają szczególnie mocno, dopóki cała historia dostarcza emocji, ale rozumiem osoby, które oczekują większego realizmu i bardziej przekonującej psychologii postaci.

W opiniach o „Dobrej koleżance” można zauważyć właśnie ten podział. Część czytelników zachwyca się tempem, nieprzewidywalnością i sposobem, w jaki autorka manipuluje naszymi przypuszczeniami, inni zwracają uwagę na przesadzone wydarzenia oraz zakończenie, które nie wszystkich przekonuje. Pojawiają się również głosy, że na tle pozostałych książek McFadden ta historia wypada nieco słabiej. Myślę, że wiele zależy od oczekiwań, ponieważ osoby znające twórczość autorki doskonale wiedzą, że lubi ona zaskakiwać, czasami kosztem prawdopodobieństwa. Sama nie potrzebuję, żeby każda powieść była równie dobra jak moje ulubione tytuły. Wystarczy, że historia potrafi mnie zainteresować, a po zakończeniu lektury mam poczucie dobrze spędzonego czasu.

Najwięcej myślałam jednak o samym tytule, ponieważ „Dobra koleżanka” brzmi niemal niewinnie. Kojarzy się z kimś życzliwym, pomocnym, gotowym wesprzeć drugą osobę w trudnej sytuacji. Tymczasem w świecie przedstawionym przez McFadden granica między uprzejmością a interesownością, sympatią a manipulacją czy troską a potrzebą kontroli okazuje się wyjątkowo niepewna. Ludzie potrafią zachowywać się zupełnie inaczej w zależności od tego, kto na nich patrzy, a pozory przyjaźni bywają wygodnym sposobem ukrywania prawdziwych intencji. To szczególnie interesujące w środowisku zawodowym, gdzie spędzamy ze sobą wiele godzin, rozmawiamy o codziennych sprawach i często odnosimy wrażenie, że dobrze znamy swoich współpracowników. Tymczasem wspólne biuro i codzienne rozmowy nie muszą oznaczać rzeczywistej bliskości.

Podoba mi się, że pod warstwą sensacyjnej intrygi autorka porusza temat wykluczenia i przemocy psychicznej. Złośliwe komentarze, ignorowanie, ośmieszanie czy traktowanie kogoś z wyższością mogą wydawać się drobiazgami, zwłaszcza osobom, które nigdy nie znalazły się w podobnej sytuacji. Dla człowieka doświadczającego takich zachowań każdego dnia stają się jednak źródłem ogromnego napięcia i cierpienia. McFadden pokazuje, jak łatwo grupa może uznać czyjąś odmienność za wystarczający powód do niechęci, a jednocześnie przypomina, że nasze wyobrażenia o innych ludziach bywają bardzo dalekie od prawdy. Oczywiście wszystko zostało przedstawione w charakterystyczny dla autorki, mocno sensacyjny sposób, ale sam problem jest jak najbardziej rzeczywisty.

Po zakończeniu lektury pomyślałam, że właśnie za takie historie lubię Freidę McFadden. Potrafi wziąć zwyczajną sytuację, którą większość z nas zna z codzienności, i stopniowo zamienić ją w opowieść pełną niepokoju. Nie potrzebuje szczególnie skomplikowanego świata ani wielkiej liczby bohaterów, ponieważ najważniejsze wydarzenia rozgrywają się w relacjach między ludźmi. W „Dobrej koleżance” zwykłe biuro staje się miejscem, w którym pozory mają ogromne znaczenie, a niewypowiedziane pretensje i ukrywane emocje prowadzą do coraz poważniejszych konsekwencji. Można mieć zastrzeżenia do prawdopodobieństwa niektórych wydarzeń, ale trudno odmówić autorce umiejętności przyciągania uwagi.

„Dobra koleżanka” to dla mnie kolejna udana przygoda z twórczością jednej z ulubionych autorek. Nie nazwałabym jej bezdyskusyjnie najlepszą książką McFadden, ponieważ mam w pamięci historie, które zrobiły na mnie jeszcze większe wrażenie, ale zdecydowanie nie żałuję czasu poświęconego na lekturę. Najbardziej spodobało mi się stopniowe odkrywanie prawdziwych relacji między bohaterkami oraz to, jak łatwo autorka potrafiła podważyć moje pierwsze oceny. Poleciłabym tę powieść osobom lubiącym thrillery psychologiczne, niejednoznaczne postacie i zagadki, w których najważniejsze okazuje się zrozumienie ludzkich intencji.

A ja po raz kolejny utwierdziłam się w przekonaniu, że niektórych autorów po prostu czyta się z wyjątkową przyjemnością. Nawet jeśli czasami przesadzają, nawet jeśli ich bohaterowie zachowują się nieracjonalnie i nawet jeśli po zamknięciu książki można znaleźć kilka powodów do narzekania. Freida McFadden ma u mnie ten przywilej, że wystarczy jej nazwisko na okładce, żebym zaczęła zastanawiać się, kiedy znajdę czas na kolejną lekturę. I chyba nie zamierzam z tym walczyć, ponieważ przyjemności w życiu nigdy za wiele, a dobra książka nadal pozostaje jednym z moich ulubionych sposobów na odpoczynek.

Komentarze